Spoorpark

Sepp van Dun

Buurten op een groene manier verbinden op en langs de verhoogde spoorweg

Het Spoorpark wil een aangename publieke ruimte zijn die verschillende wijken, groenzones en sport- en cultuurvoorzieningen aan elkaar rijgt en toegankelijk maakt. Je kan er verblijven, fietsen of wandelen. Het Spoorpark loopt op en parallel aan de verhoogde spoorweg van de Draakplaats in Zurenborg tot Park Spoor Noord, door een aantal Antwerpse wijken met een sterke eigenheid en een verschillend socio-economisch profiel: van Zurenborg over Borgerhout intra-muros en Antwerpen-Noord tot het Eilandje.

Delen van het Spoorpark zijn al gerealiseerd of in realisatie.

  • De Engelselei is heraangelegd en de eerste reeks centers, de ruimtes in de bogen onder de spoorwegberm langs de Engelselei, tussen het Luitenant Naeyaertplein en de Turnhoutsebaan, heeft een socio-economische invulling gekregen.
  • Spoor Oost heeft een tijdelijke invulling gekregen, met een combinatie van buurtgroen, ruimte voor evenementen zoals de Sinksenfoor en occasioneel evenementparkeren voor het Sportpaleis en de Lotto Arena. Op termijn voorziet de stad een invulling van Spoor Oost in lijn met de visie die binnen ‘Over de Ring’ werd uitgewerkt voor de site, namelijk een groen wijkpark aan de ene kant van het spoor en een groen KMO-park op de voormalige containerterminal aan de andere kant van het spoor.
  • Het populaire Park Spoor Noord als sluitstuk in het noorden van de stad. De Parkbrug is hier de laatste link voor fietsers en voetgangers naar het vernieuwde Eilandje en de Scheldekaaien. Zo is de cirkel (half) rond.

Waarom dit project?

Het Spoorpark loopt door wijken met een zeer hoge bevolkingsdichtheid en een verschillend socio-economisch profiel (opleidingsniveau, inkomen, kansarmoede, …). Ook qua woonomgeving (woninggrootte, aandeel sociale woningen, woningprijzen, …) verschillen de wijken sterk. Wat de wijken delen, is een opvallend tekort aan groen en dat ze gebukt gaan onder hittestress. De Plantin en Moretuslei is een sterke barrière die Zurenborg en Borgerhout fysiek maar ook mentaal scheidt.

Vandaag is het moment om een nieuw puzzelstuk in het Spoorpark te realiseren: het deel tussen de Draakplaats en het Luitenant Naeyaertplein. Voor dat deel heeft het ontwerpteam De Smet Vermeulen – Palmboom & van den Bout in 2009 een schetsontwerp getekend.

Het project werd toen niet gerealiseerd omdat Infrabel nog geen intentie had om haar terreinen te verlaten. Vandaag werkt Infrabel wel aan een verhuis waarbij alle spooractiviteiten in het projectgebied verplaatst worden naar de andere kant van de Draakplaats waar momenteel al het logistiek centrum is. Daarmee komt op termijn de volledige zone tussen de Draakplaats en de Plantin en Moretuslei vrij voor ontwikkeling als onderdeel van het Spoorpark.

Wat gebeurt er?

We willen verschillende doelen bereiken met het Spoorpark:

  • Zurenborg, Borgerhout intra muros en Antwerpen-Noord met elkaar verbinden en de publieke voorzieningen langs en rond het Spoorpark (zwembad, sporthal, de centers, …) veilig bereikbaar maken
  • een conflictvrije verbinding voor voetgangers en fietsers
  • de open ruimte ontharden en vergroenen voor de buurtbewoners, maar ook om zo de hittestress te verkleinen en de stad meer klimaatbestending te maken
  • de historische omgeving herwaarderen en de bestaande erfgoedelementen uitspelen als troef
  • bestaande plekken in de stad beter toegankelijk maken en met elkaar verbinden, bijvoorbeeld de horeca rond de Draakplaats met de centers in Borgerhout
  • mogelijkheden voor nieuwe ontwikkelingen langs het Spoorpark doen ontstaan

De herontwikkeling van het Spoorpark tussen de Draakplaats en het Luitenant Naeyaertplein omvat zowel de (her)aanleg van openbaar domein en infrastructuur als vastgoedontwikkeling aan de randen om het Spoorpark te verankeren in de omgeving.

Openbaar domein

Het Spoorpark wordt een park met een fiets- en voetgangersverbinding op de verhoogde spoorterreinen en over de spoorwegbrug. Het plein aan het station Antwerpen-Oost en de publieke ruimte aan het zwembad en de sporthal aan de Plantin en Moretuslei worden aantrekkelijker gemaakt en waar mogelijk vergroend.

Infrastructuur

Het Spoorpark wil bestaande infrastructuur een nieuwe invulling geven, zoals de helling ‘Omheining Statie van Borgerhout’ aan de Draakplaats en een deel van de spoorbrug over de Plantin en Moretuslei, en nieuwe infrastructuur voorzien daar waar er nood aan is, bijvoorbeeld een nieuwe helling binnen de bestaande spoorwegberm (langs het zwembad) tussen de Plantin en Moretuslei en het Luitenant Naeyaertplein om zo beide delen met elkaar te verbinden.

Vastgoed

Om het Spoorpark te verankeren in de omgeving moet het ontwerpteam een visie vormen over vastgoedontwikkelingen aan de randen. Zo kunnen de tramloods aan de Draakplaats en het station Antwerpen-Oost een nieuwe bestemming krijgen en kunnen er nieuwe gebouwen aan weerszijden van de Plantin en Moretuslei komen.

Voorontwerp

In mei 2022 werd het voorontwerp van het Spoorpark goedgekeurd. De stad ontwikkelt dit park op en parallel aan de verhoogde spoorweg dat zich uitstrekt over de zone tussen de Draakplaats in Antwerpen en het Luitenant Naeyaertplein in Borgerhout. Het voorontwerp toont het uitgewerkte beeld van de publieke ruimte voor het park, dat de input van de buurt mee verwerkte. Met het oog op het finale ontwerp start nu opnieuw een digitaal inspraakmoment met de buurt. Als alles volgens plan verloopt wordt die definitieve versie eind 2022 verwacht en kunnen de werken het jaar nadien starten.

Het toekomstige Spoorpark zal zich deels op de begane grond en deels op hoogte bevinden, onder andere op de spoorwegbrug over de Plantin en Moretuslei, en zal op verschillende plekken hoog en laag met elkaar verbinden. Op dit moment is een deel van het projectgebied nog in gebruik door Infrabel voor spooractiviteiten en dus niet toegankelijk. De sporen die ook na de parkaanleg in gebruik blijven, zullen dan weer afgescheiden worden van het park door een hoog hekwerk.

Het voorontwerp heeft de ambitie om de twee buurten op een groene manier met elkaar te verbinden, authentieke spoorobjecten zoals de treinsporen in de verf te zetten, een wandel- en fietspad op buurtniveau te realiseren, en de bijzondere zichten op de stad in de verf te zetten.

Dit voorontwerp deelt de publieke ruimte op in vijf zones:

  • Van de Draakplaats tot de watertorens: Aan de Draakplaats start de ‘Omheining der Statie van Borgerhout’, een kasseihelling met tramspoor. De bestaande kasseihelling krijgt een comfortstrook in gezaagde kassei met waterdoorlatende voeg en een betonnen band. De tramsporen in de helling blijven behouden, maar worden opgevuld om het valgevaar te beperken. Er komt tegen de tramloods een groene rand met klimplanten en groene boomvakken die toch het zicht op de spoorbogen bewaren. Langs het pad worden zitplekken voorzien, en ‘s avonds worden het pad en de spoorbogen bijkomend verlicht met grondspots. 

  • De buik van het park, van de watertorens tot de brug: Vanaf de helling aan Draakplaats kom je in  de grootste en breedste zone van het park, de ‘buik’. Dit deel moet ontmoeting en verblijf uitstralen. Hier kan je de maximale breedte van het park beleven. Ook de beeldbepalende spoorobjecten zullen bewaard blijven.

    Rondom de Brosselloods wordt een plein aangelegd in bolle kassei met een speelse rafelrand, en gezaagde kassei richting de toegangen tot de loods. Aan de zonzijde van het plein worden zitplekken voorzien en geïntegreerde plantvakken die zorgen voor schaduw.

    Het betonnen hoofdpad komt aan de zuidzijde van de loods. Aan de noordzijde komt een smaller pad in halfverharding dat een meer informele route door het groen vormt. De in het park aanwezige treinsporen krijgen dan weer een nieuwe functie als recreatieve routes.

    De helling achter de tuinen van de Tweelingenstraat krijgt dichte beplanting. Het grasveldje naast de Brosselloods zal kunnen gebruikt worden om te picknicken of te voetballen.

  • De brug over de Plantin en Moretuslei: De huidige perrons worden niet meer gebruikt en de sporen tussen perrons 1 en 2 zijn verdwenen. De perrons worden in het schetsontwerp behouden. Het hoofdpad loopt voort op perron 1. Op perron 2 komt er zitgelegenheid. Tussen beide perrons komt lage en dichte beplanting met houten paden erover om de beplanting te beschermen. Het schetsontwerp stelt ook voor om de perronluifels te behouden, als overdekte open ruimte. Er zal echter nog verder onderzoek gebeuren naar de technische en financiële haalbaarheid van de renovatie van de luifels. Op de brug over de Plantin en Moretuslei is een nieuwe borstwering nodig voor de veiligheid. Het schetsontwerp stelt een stijlvolle borstwering voor, om van de brug een toegangspoort over de Plantin en Moretuslei te maken. Dit wordt in de volgende ontwerpfases nog verder onderzocht.

  • De kop van de Plantin en Moretuslei aan de zijde station Antwerpen-Oost: Het pleintje op het einde van de Plantin-Moretuslei, ter hoogte van het vroegere stationsgebouw, wordt omgevormd tot een groene zone. Naast fietsbeugels zijn hier een beperkt aantal parkeerplaatsen voorzien voor deelvoertuigen en is er de mogelijkheid om een laadpunt in te richten. In afwachting van de ontwikkeling van het gebouw komt er een tijdelijke trapconstructie die rechtstreeks toegang geeft tot de perrons op hoogte. Die vervangt, o.a. op vraag van de buurt, de fietshelling die in het schetsontwerp was voorzien zodat de begroeiing op het talud behouden blijft. Daarbij zal de begroeiing wel worden uitgedund zodat doorzichten mogelijk zijn tussen de boomkruinen en de onderliggende kruidlaag, in functie van de sociale veiligheid.

  • Zone tussen Plantin en Moretuslei en Luitenant Naeyaertplein: Hier wordt een helling aangelegd richting het Luitenant Naeyaertplein, die zo beide buurten met elkaar verbindt. De helling krijgt voldoende rustpunten en een leuning op twee hoogtes. Om de snelheid van fietsers te verlagen en de waardevolle bomen op het talud te behouden, werd gekozen voor een S-vorm, met ter hoogte van de knik een uitkijkplatform tussen de boomkruinen. Parallel wordt bovenaan langs de sporen een breed secundair pad aangelegd, dat via een trap eveneens de verbinding maakt met het plein.

Voor de publieke ruimte van het Spoorpark tussen de Draakplaats en het Luitenant Naeyaertplein moet het ontwerpteam een ontwerp maken tot en met de uitvoering van de eerste uitvoeringsfase. Die eerste fase houdt het openbaar domein langs de spoorlijn in. Een definitief ontwerp van de publieke ruimte wordt tegen eind 2022 verwacht.

Stedenbouwkundig kader voor de bebouwing

Ook het stedenbouwkundige kader is klaar. Dat bakent de ruimtelijke mogelijkheden voor bebouwing en dus ook de contour van de publieke ruimte van het Spoorpark af. In de volgende fase zal per gebouw een traject op maat uitgewerkt worden, om een geschikte invulling voor elk gebouw te vinden:

  • Dienstwoning en tramloods: Voor de dienstwoning en de tramloods aan de Draakplaats zal een nieuwe invulling gezocht worden. Het gebouw valt binnen het beschermd stadsgezicht en de herbestemming moet in overleg met het Agentschap Onroerend Erfgoed gebeuren. De akoestiek in de loods is een belangrijk aandachtspunt, om de overlast naar de buren van de Dolfijn- en Tweelingenstraat te beperken.
  • Brosselloods: In het ontwerp is de Brosselloods een centrale plek in het Spoorpark. Het voorstel is om de loods deels af te breken en deels te behouden. Voor de nieuwe invulling wordt gedacht aan buurtgerichte functies.
  • Stationsgebouw: Het stedenbouwkundige kader ziet potentieel in een toekomstige ontwikkeling op de plek van het vroegere stationsgebouw Antwerpen-Oost. Momenteel ligt de focus op een tijdelijke invulling. Ook de mogelijkheid van een groendak wordt onderzocht.
  • Sportcomplex Plantin Moretus: Er wordt onderzocht hoe het sportcomplex kan aangepast worden zodat er een eenheid ontstaat met het park, door bijvoorbeeld de gevels open te werken. Die pistes worden verder bekeken.

Het schetsontwerp (het eerste ontwerp) van het Spoorpark, tussen de Draakplaats en het Luitenant Naeyaertplein Team Spoorpark STRAMIEN cv i.s.m. ZUS en RE-ST bvba
Het schetsontwerp (het eerste ontwerp) van het Spoorpark, tussen de Draakplaats en het Luitenant Naeyaertplein

Ontwerpteam

STRAMIEN architectuur & ruimte cv i.s.m. ZUS [Zones Urbaines Sensibles] en RE-ST bvba is geselecteerd als ontwerpteam van het Spoorpark. Het ontwerpteam begint niet van nul. Het schetsontwerp uit 2009 is het uitgangspunt, maar moet verfijnd en geactualiseerd worden. Het ontwerpteam moet een ontwerp maken van de publieke ruimte tot en met de uitvoering van het openbaar domein en de infrastructuur. Het ontwerpteam maakt ook een schetsontwerp van het stedenbouwkundig kader, waarin de vastgoedmogelijkheden vervat zitten.

Archivaria brengt de cultuurhistorische waarde van het hele projectgebied in kaart als voorbereiding voor de opmaak van het ontwerp.

Communicatie en participatie

Samen met AG Vespa en de districten Antwerpen en Borgerhout organiseren we inspraakmomenten over het Spoorpark tussen de Draakplaats in Zurenborg en het Luitenant Naeyaertplein in Borgerhout. Tijdens de schetsontwerpfase is er veel aandacht besteed aan inspraak van de buurt. Van oktober 2020 tot mei 2021 zijn 3 online bevragingen georganiseerd, wandelingen met het ontwerpteam over het terrein van het toekomstige Spoorpark en focusgesprekken met specifieke betrokken partijen zoals buurtbewoners van wie de woning grenst aan het Spoorpark.

Online bevragingen in aanloop naar schetsontwerp

Tot en met 25 april 2021 liep de derde online bevraging over het Spoorpark. Daarin vroegen we iedereens mening over het eerste ontwerp, het schetsontwerp, voor het Spoorpark. Het ontwerpteam is opnieuw met alle antwoorden aan de slag gegaan en in juni 2021 is het schetsontwerp van het Spoorpark (het eerste ontwerp) goedgekeurd.

  • Resultaten tweede online bevraging

In januari 2021 kon iedereen deelnemen aan een tweede online bevraging. Daarin stelden we vragen over de activiteiten die in het Spoorpark kunnen plaatsvinden. 445 mensen vulden de bevraging in. Bedankt! Onder 'Media & Nieuws' op deze pagina kan je de presentatie met de resultaten van de tweede bevraging bekijken.

  • Resultaten eerste online bevraging

In oktober 2020 kon iedereen al deelnemen aan een eerste online bevraging. Daarin stelden we vragen over de identiteit van de wijk waar je woont en de verbinding met naburige wijken. We wilden ook van buurtbewoners van het Spoorpark horen waar de ontwerpers rekening mee moeten houden en welke kansen er zijn voor het nieuwe park als open ruimte.

362 mensen vulden de bevraging volledig in, 503 mensen vulden de bevraging deels in. Bedankt! Onder 'Media & Nieuws' op deze pagina kan je de presentatie met de resultaten van de eerste bevraging bekijken.

Begin oktober 2020 organiseerden we ook een aantal wandelingen op het terrein. Zo konden buurtbewoners het toekomstige Spoorpark verkennen en zich een beter beeld vormen van wat er mogelijk is. Die dag konden ze ook in gesprek gaan met het ontwerpteam.

Online bevraging na goedkeuring voorontwerp

Ook tijdens de volgende fases van het ontwerpproces blijft de buurt betrokken. Zo loopt momenteel de vierde online bevraging voor het Spoorpark. Daarin vragen we de buurt om hun mening over het goedgekeurde voorontwerp en de zit- en speelmogelijkheden. Iedereen kon tot en met 14 juni 2022 deelnemen. Momenteel worden de antwoorden verwerkt en gaat het ontwerpteam ermee aan de slag, zodat we het definitieve ontwerp eind dit jaar kunnen vastleggen.

Wie werkt eraan mee?

AG Vespa coördineert de ontwikkeling van het Spoorpark, met Infrabel en Agentschap Wegen en Verkeer (AWV) als belangrijke partners. Van het Stadsvernieuwingsfonds van de Vlaamse overheid hebben we een projectsubsidie verkregen voor de realisatie van het Spoorpark tussen de Draakplaats en het Luitenant Naeyaertplein.

Welkom!

Deze website maakt gebruik van cookies. Dat zijn kleine tekstbestanden die websites op je computer of mobiele toestel opslaan. Ze worden gebruikt om websites beter te laten functioneren, om de gebruikerservaring te verbeteren en/of om gericht advertenties te tonen.

Wanneer u onze website gebruikt, plaatsen wij de cookies die u terugvindt onder de tab 'cookie-instellingen' in de footer. Wilt u genieten van een optimale ervaring? Dan kan u best alle cookies inschakelen.

U kan uw persoonlijke voorkeuren instellen en zo bepalen welke informatie u met stad Antwerpen deelt. Houd er rekening mee dat bepaalde media enkel beschikbaar zijn indien u de cookies ervan aanvaardt. Deze website bewaart de door u ingestelde cookievoorkeuren. U kan ze altijd opnieuw aanpassen via 'cookie-instellingen' in de footer. Meer weten? Check de info over cookies in onze privacy- en gebruiksvoorwaarden.